Laat dit de laatste zijn

HJNEPT #165 Brian Eno bij Ezra Klein en Zeg Paus waar is m’n kunst

Vroeger zag ik filmcritici altijd als mislukte filmmakers: hoe kunnen zij zo veel moeite stoppen in het bespreken van films, zonder jaloers te zijn op degenen die ze maken? In de afgelopen weken is mij duidelijk gemaakt dat in ieder geval één lezer van deze nieuwsbrief zo over mij denkt, maar dan als mislukte podcastmaker. Dit specifiek naar aanleiding van de vorige editie (#164) waarin ik mijn nasmaak over 2025 beschreef op basis van een overeenkomst die ik vond tussen drie Nederlandse, afgelopen jaar verschenen documentairepodcastseries.

Zoals aangegeven in die editie gaf De zeven levens van Betty (verschenen bij Podimo in oktober van dit jaar) had ik nog meer bedenkingen dan daar in paste. Daarom ga ik deze hele nieuwsbrief aan deze serie besteden – dat geeft me gelijk de kans om iets positiefs te zeggen, want daar was ik vorige keer niet aan toe gekomen. Als je de spoiler in de vorige nieuwsbrief gemist had of alweer vergeten bent, kan je het onderstaande gewoon lezen zonder geluisterd te hebben.

Wereld bouwen
Waar De zeven levens van Betty in uitblinkt is het bouwen van de wereld waar het verhaal zich afspeelt. De makers namen mij mee voorbij het beeld dat ik heb van de wallen, naar de daadwerkelijke mensen die er leven, werken en soms vermoord worden. Meerdere keren wordt de buurt een dorp genoemd, waar iedereen elkaar kent en met elkaar om gaat. Centraal punt in de vertelling is het kassahokje van het Seksmuseum, waar allerlei eigenaardige karakters het raampje van caissière en podcastmaker Naomi Steijger passeren. Vanuit die plek krijgt zij, en wij als luisteraars, unieke toegang tot het gebied.

In 2009 is op brute wijze de 19-jarige Betty Szabó met meer dan 80 messteken om het leven gebracht in haar peeskamer. Naomi wil de zaak uitzoeken en neemt ons op sleeptouw. De muziek is spannend en er wordt in het sounddesign en de vertelling iets gedaan dat ik volgens mij nog nooit gehoord heb in een Nederlandstalige non-fictie. Er wordt op meerdere punten gebruik gemaakt van een flashback, die wordt vormgegeven met veel echo. Ook uitspraken die heel belangrijk zijn krijgen veel galm of een net-niet gelijklopende verdubbeling in de audio, alsof de makers graag woorden dikgedrukt én onderstreept over willen brengen. Nog gewaagder is het eerbetoon aan misdaadverslaggever Peter R. de Vries in de tweede aflevering, in de vorm van een soort mega-clubmix met citaten van de vier jaar gelden vermoorde volksheld. Dit staat in contrast met het fijne documentairegeluid van het kassahokje waar we steeds terugkomen. Zelf raakte ik er een beetje in de war van.

Antidetective
Niet heel ver voor de Peter R. hommage heeft Naomi zichzelf namelijk tot antidetective gedoopt. “Is dit dan het zoveelste true crime verhaal met een open einde?” vraagt ze zich af in een voice-over als ze met voormalig politieagent Ton Uiterwijk spreekt. In zijn hele carrière als rechercheur heeft hij maar twee moordzaken niet opgelost, waar de moord op Betty er een van is. Als ze vraagt hoe hij daar mee omgaat, brengt ze de ‘antidetective’ te berde. In dit postmoderne genre verzetten auteurs zich tegen de keurig kloppende eindes van de in de vorige eeuw al razend populaire detective.¹ Dit resulteerde in verhalen die misschien in eerste instantie op een spannende moordzaakzoektocht leken, maar daarna (vaak hoog over, want postmodern) de draak staken met het genre zelf. Soms loste het verhaal op, vaak kwam het mysterie helemaal niet meer ter sprake. De zaak van Betty blijkt zó lastig op te lossen dat Naomi zichzelf identificeert met de antidetective: de wereld is chaotisch, we zullen moeten leren leven met onvoltooide eindes. Alleen: de antidetective is een genre, geen personage. Je kan die dus net zomin ‘zijn’ als dat je een sprookje of een scienceficitionverhaal kan zijn. Maar als je je een verhaal toe-eigent en een publiek meeneemt in een wereld die je bouwt in geluid, kan je natuurlijk wel doen alsof je in een antidetective speelt. De motivatie van de onwillige onderzoeker krijgen we ook steeds op een andere manier onze oren geknoopt. Er lijkt namelijk iets mis met het genre waarnaar we luisteren.

Verbeelding en monument
Betty’s verhaal is al vaker verteld, maar in deze zeven afleveringen wordt Betty geportretteerd als nooit tevoren. Door in te gaan op de verschillende kanten van haar leven, ontstaat er een meer volledig beeld over het slachtoffer, wat lovenswaardig is. Tegelijkertijd wordt er steeds gereflecteerd op eerdere verhalen over Betty en alle vermoorde vrouwen voor haar. Dat gaat van sprookjes en opmerkelijke historische voorbeelden, via mensen met vooroordelen over sekswerkers en buurtbewoners die roddelen, naar het al vijftig (!) jaar oude Opsporing verzocht en tot buurman Walter die een decennium geleden een film maakte over de moord. Het meest bizarre: de politie zelf, die in de periode dat de podcast gemaakt wordt de zaak heropent en een levensgroot hologram van Betty een week lang op de wallen achter een raam plaatst. Stigma’s en roddels aside, horen we in de vierde aflevering de actrice die in Opsporing verzocht het lijk van Betty speelde de reconstructie uitgebreid beschrijven. Zo komen we alsnog tot een vrij gedetailleerde beschrijving van het plaats delict. Volgens de rechercheur die kwam kijken of het geconstrueerde beeld wel klopte moest er “veel meer bloed bij”. Wat betreft hologram – dat “help” in condens op het raam schrijft – horen we niet alleen dat het figuur van Betty niet exact gelijkend is (ze is dunner gemaakt) maar ook dat de makers haar beeltenis “de content” noemen. Blijkbaar is Betty daar na al die jaren toe gereduceerd. Al deze reconstructies gaan hoofdzakelijk over haar einde, niet over haar leven. In de podcast wordt op nog een andere, poëtische en vooral mooi klinkende manier een monument opgericht in de vorm van sekswerkers die los van elkaar zingen, maar in een koor gemonteerd zijn.²

Trojaans paard
Het ontbreekt de makers gelukkig niet aan zelfreflectie: zij doen net zo goed mee aan beeldvorming. Aan het einde van de serie vertelt Naomi dat zij tijdens het maken bang was om in de tropes van true crime te vallen. “Maar zo lang er zoveel mensen zijn die true crime willen horen, zullen die verhalen ertoe doen en kunnen ze misschien wel het verschil maken” aldus de verteller. De Zeven levens van Betty blijkt dus geen whodunnit – ook al gaat het daar wel de hele tijd over – maar een podcast over beeldvorming. De verhalen over dode vrouwen functioneren volgens de makers als waarschuwingen voor vrouwen om vooral niet te ver buiten de gebaande paden te treden. In dit verhaal functioneert de moord op Betty als een Trojaans paard dat de luisteraar het verhaal in lokt. Om de metafoor van het Trojaanse paard even door te trekken: het loopt niet zo goed af met de luisteraar. De makers klimmen uit het paard om af te rekenen met onze denkbeelden over sekswerkers, femicide en true crime. Het moordwapen is in dit geval niet dodelijk maar een theatrale spiegel.

‘Elevated’ true crime
Genres, met name true crime en horror, hebben als overeenkomst dat er vaak op neer wordt gekeken. Toen er vanaf circa Get Out (2017) een aantal Amerikaanse horrorfilms verschenen die ook een maatschappelijk thema als ondertoon hadden, werden deze ineens ‘elevated horror‘ genoemd.³ Ze werden goed ontvangen door filmcritici omdat ze niet ‘plat’ waren, maar een diepere laag boden. Op eenzelfde manier zou je De Zeven Levens van Betty kunnen opvatten als ‘elevated true crime’. Mijn tweede accent in de nasmaak van 2025 zit hem precies hier: ik denk dat ik dit van zo ongeveer iedereen had getrokken, behalve van een venture capital backed streamingplatform als Podimo. Als we ons een wereld voorstellen waarin vanaf 2026 geen truecrimeseries meer gemaakt worden, dan zou het prachtig zijn dat De zeven levens van Betty de laatste is. Maar direct na de credits, sprong er automatisch een aflevering van Moorden in Doktersjas aan.

De laatste nieuwsbrief
We gaan het vijfde jaar van Heb je nog een Podcasttip in, dus het is ook tijd voor een korte reflectie. Dit jaar publiceerde ik voor het eerst een expliciete anti-tip (over Op zoek naar Marlotte in #162) en had ik dus in de jaarterugblik geen goed woord over voor De Zeven Levens van Betty. Hoewel ik het bij Op zoek naar Marlotte terecht vind (zie ook de vele bijval), is helemaal niets positiefs schrijven op zijn minst onaardig en als je het persoonlijk opvat ronduit gemeen. Daarom neem ik mij voor om vanaf 2026 alleen maar titels de bespreken die ik het ook echt waard vind om te luisteren. Terug naar hoe het begon dus, met af en toe kritiek over de structuren en niet de personen daarbinnen. Wat ik persoonlijk geleerd heb van het project Podcastkritiek, is dat je eigenlijk alleen zou moeten schrijven over iets wat je raakt, dat je de mensen mee gaat geven. Aan anti-tips heeft niemand iets.

Voor nu laat ik jullie achter met de kerstgedachte. Ook het komende jaar zal ik het podcastlandschap blijven bespreken met de zelfverzekerdheid van een middelmatige witte man, deze nieuwsbrief gaat in ieder geval de laatste van 2025 zijn!

Dank aan Linda Duits voor het meelezen deze week. Haar onlangs verschenen boek Leuk! Pleidooi voor plezier ging nog recentelijker in tweede druk! Je kan het dus vandaag of morgen nog kopen om te geven aan iemand die van plezier houdt.

AFLEVERING TIP VAN DE WEEK (#165)

Podcast: The Ezra Klein show

Aflevering: A breath of fresh air with Brian Eno

Duur: 90 minuten

Uitgekomen op: 3 oktober 2025

Uitgekomen bij: The New York Times, afdeling opinie

Genre: Interview

Toen ik pas net op Twitter zat (zo rond 2010) las ik in iemands twitterbio “Brian Eno = God”. Ik weet niet meer wie het was, maar ik vond dat diegene nogal overdreef. Totdat ik vorig jaar tot wel drie keer toe de documentaire Eno zag, waar bij elke vertoning een nieuwe versie wordt gegenereerd uit recent interviewmateriaal en meer dan 600 uur archiefmateriaal (zie ook HJENPT # ). In deze aflevering is van generatieve kunst geen sprake, maar kreeg ik wel direct zin om een livestream te maken met alle interviews van Brian Eno ooit achter elkaar, waar je op kan intunen als je even behoefte hebt aan een soort stream of consciousness van God dus. Zijn welbespraakte Engelse stem, humor en kijk op de wereld kan ik eindeloos uit tappen. Ik denk dat ook mensen die Eno niet kennen dit een leuk gesprek zullen vinden want ohja, hij zit er om een boek te verkopen: What art does. Dat verkopen (en de boekentips op het einde!) neem ik dan maar voor lief en zal ik op mijn verlanglijstje zetten.

Waarom is het een podcast? Omdat het twee witte mannen zijn die praten, en ik hem getipt kreeg van een andere witte man (waarvoor dank, Hay).

SERIE TIP VAN DE WEEK (#165)

Podcast: Zeg Paus, waar is m’n kunst?

Duur: zes afleveringen van tussen de 32 en 44 minuten

Uitgekomen op: 28 oktober 2025

Uitgekomen bij: AVROTROS/NPO Luister

Genre: zoektocht, familiegeschiedenis, kunstgeschiedenis

Stel: je doet onderzoek naar je familiegeschiedenis en komt erachter dat de opa van jouw oma niet alleen opgroeide in een heus kasteel, maar ook nog een sicke kunstcollectie had. Me dunkt dat je je afvraagt waar die kunstwerken zijn gebleven, zeker als de mensen in de tussenliggende generaties geen idee hebben wat er met die kunst is gebeurd. Zo toog Olga Majeau tien jaar geleden naar kasteel Wehrburg, wat nu een luxe hotel is waar iedereen zich een nachtje prins of prinses kan wanen. Bij navraag over de collectie kom je via via-via terecht bij een expert, die je na een interview pas op de parkeerplaats tipt om toch maar eens in het Vaticaan te gaan kijken. Olga dacht toen niet: dit MOET podcast worden, maar wel: waar the hell is mijn kunst?

Flashforward naar 2022: het boek over Olga’s familiegeschiedenis is al een paar jaar eerder verschenen, maar van de kunst is nog niets terecht. Ze volgt de cursus Literair Podcasten die het Letterenfonds aanbiedt en krijgt les van Stef Visjager (die een omvangrijk audio-oeuvre heeft, ik tipte in HJNEPT # Making an Opera). De huiswerkopdracht voor de les luidt om de logline te bedenken en maken voor een potentiële serie. Olga maakt twee minuten audio, waarin je haar een brief aan de Paus hoort schrijven. Olga wil haar kunst terug. Natuurlijk moet dit een podcast worden, denkt iedereen die het hoort.

Weer drie jaar later is deze zoektocht een feit. Toen de voice-over van Stef nog tot in aflevering vier bleef herhalen: “gaat het Olga lukken?” en er een zijpad over erkenning van de roof in musea werd opgezet, begon ik me ernstig zorgen te maken. Wordt dit weer een zoektocht met een open einde? Ik ga natuurlijk niets spoilen, maar raad zeker aan om deze serie tot het einde te luisteren. Het verhaal eindigt rond – zegt een van de personages letterlijk, dat was mij iets te on the nose – en dat komt zeker door het onderzoek dat je in de podcast meemaakt. Er is sprake van dikke bof, maar het onderzoek van Olga loopt dus eigenlijk al sinds 2013. Al leert navraag dat er in het kader van de ontsluiting van kunstarchieven veel gebeurd is in het afgelopen decennium, en helpt het natuurlijk als je budget krijgt om het onderzoek uit te voeren. Een non-fictie verhaal tot een goed einde brengen is dus niet alleen een kwestie van hard werken, maar ook geluk hebben.

Wat ik goed vind aan de serie is dat je ook slechte opnames uit 2013 hoort, en dat – volgens mij is dit best ongebruikelijk in audiodocumentaires – bekende acteurs brieven van overleden personages voorlezen. Bovendien wordt het sprookjesachtige karakter van het verhaal dik aangezet: dat werkt in dit geval gewoon goed. Minpuntje: het einde wordt “doorlopend” genoemd, is dat dan toch een ander woord voor open einde? Die conclusie doet voor mij af aan wat we daarvoor hebben gehoord. Ook is de balans tussen podcastmaker Stef en Olga (het was toch Olga’s verhaal?) een beetje zoek. Tegelijkertijd moet er wel erg veel uitgelegd worden, zoals wel vaker bij familiegeschiedenissen, dus snap ik deze pragmatische keuze.

Waarom is dit een podcast? Omdat het een zoektocht is! Grapje, het had ook een serie met beeld kunnen zijn. Al kom je dan toch minder snel binnen op plekken, en had ik geen moment beeld nodig om me te verplaatsen in dit fabeltastische verhaal.

Full disclosure: ik was begeleider van de groep waar Olga de cursus podcastmaken in volgde. De opname van de cursus die je in de podcast hoort (waarin Stef zegt: ik wil heel graag deze podcast met jou maken), daar zat ik dus ook bij. Verder heb ik helemaal niets met deze podcast van doen gehad.

KLIKLINKJES

• Tiktok kondigt een nieuwe podcast aan, wat eigenlijk gewoon vier gelivestreamde interviews op het Tiktokplatform zijn. Wat is daar precies podcast aan?

• Then again: in 2025 keek men wereldwijd 700 miljoen uur podcasts op... Youtube

• En ook: het bedrijf Inception Point AI probeert veel clicks (luisters?) te halen door content te genereren voor populaire zoektermen. Onder meer podcast app Castro heeft de titels van Inception Point nu verwijderd uit hun zoekresultaten.

• Ook een soort van searchclickbait: een rockband band die luistert naar de naam ira glass (dank voor de tip Christiaan!)

• Aan het einde van de meest recente mysterieaflevering van Search Engine maakt host PJ een best hard en voor het bovenstaande relevant onderscheid tussen “journalists” en “storytellers”.

• Laatste kans op eindejaarskorting voor de Podcastakademie: met de code “eindejaars2025hjnept” krijg je 15% korting op alle cursussen die voor komend jaar gepland staan: van stemgebruik tot mixen en masteren.

• Voor die Podcastakademie is trouwens ook een vacature open voor producent, reageren kan tot en met 5 januari

RODDELHOEK
Nee, ik ga in de roddelhoek niet vertellen wie mij dan een mislukte podcastmaker vind. Dat zijn er ongetwijfeld vast veel meer dan deze ene persoon. De roddel gaat wel over een opvallende HR move van Podimo. Als je deze nieuwsbrief waardeert (dat kan ook eenmalig!) en/of graag de roddels leest, steun dan via petjeaf.com/hebjenogeenpodcasttip

1. Als je hier meer over wil horen: eerder dit jaar publiceerde Man met de Microfoon Chris Bajema een aflevering over dit literaire genre, waar hij op afstudeerde. Je hoort zijn stem overigens ook een fragment voorlezen in de eerste aflevering van De Zeven Levens van Betty.

2. Kenners van het werk van Naomi Steijger herkennen dit uit 88 Woningraten, een documentaire die ze maakte met Timo Tembuyser en in 2018 de NTR Podcastprijs mee won.

3. Een horror fan wist me te vertellen dat fans deze term zelf dan weer haten. Peter Buurman schrijft in deze nieuwsbriefeditie dat horrorfilmmakers de term zelf óók haten, aan de hand van de dit jaar verschenen film Weapons (in Nederland te streamen op HBO).