Waar plaats je de luisteraar?
HJNEPT #170 Skyfall en De Kunst van het verdwijnen S02
Sound design in podcasting vat ik doorgaans op als alles wat je hoort tussen wat er gezegd wordt aan de ene kant, en de muziek aan de andere kant. Natuurlijk kan sound design ook worden toegepast op de uitersten van het spectrum, maar het meeste gebeurt toch in (toegevoegde) geluiden. Die toegevoegde geluiden – of het nu geluidseffecten, archiefmateriaal, omgevingsgeluid of nog iets anders is – worden toegevoegd om de ervaring overtuigender of meer immersief te maken. Je zou kunnen stellen dat sound design een onderscheidend karakter van podcasting is, zeker als je het vergelijkt met een voorgelezen artikel of audioboek.1
Suspension of disbelief
In relatie tot sound design is suspension of disbelief denk ik een belangrijke term. Dit ‘opschorten van het ongeloof’ herken je vast zelf uit het kijken van een film of het lezen van een boek: natuurlijk weet je dat mensen niet echt op bezems kunnen vliegen, maar als het gebeurt in de context van een verhaal met tovenarij is het prima. Bij al die dingen die in het echt niet kunnen gebeuren moeten vaak ook nog geluiden verzonnen worden, foley genaamd. Als consument zet dus je verwachtingen van wat werkelijk kan gebeuren even opzij, omdat je meegaat in de logica van de wereld van het verhaal.
Gebroken non-fictie belief
Ook in non-fictie wordt vaak gebruik gemaakt van sound design. In HJNEPT #112 beschreef ik al hoe ik dit deed op het gebied van achtergrondgeluid. Je hoort het ook vaak als het gaat om telefoongesprekken: die worden als het ware in geluid ‘nagebouwd’. En precies daar gaat het wel eens mis. Twee voorbeelden:
In deze aflevering van NTR Focus wordt aan het begin en einde een huisarts gebeld (op 1:30 om precies te zijn). Je hoort de podcastmaker de huisarts bellen, een geluid van een telefoon die over gaat, vervolgens hoor je de stem van de huisarts. Het is een beetje omslachtig om te omschrijven in tekst, maar wat voor mij verwarrend was was dat het geluid van de telefoon de ringtone is, dus die van de huisarts (die gebeld wordt) is. En dus niet, zoals gebruikelijk, de toon die je als beller hoort als je de telefoon ‘hoort overgaan’. Omdat je ringtone hoort, ben ik met mijn hoofd op de plek waar de microfoon is: in de werkkamer bij de huisarts. Alleen hoor je in het telefoongesprek de stem van de podcastmaker door de microfoon, maar de huisarts klinkt alsof je hem hoort door de telefoon, dus aan de kant van de podcastmaker die hem in eerste instantie belt. Als luisteraar word ik heen en weer geslingerd tussen verschillende locaties!
Een tweede voorbeeld komt uit de podcast Wie Dan Wel? (getipt in #148). De vierde aflevering begint met iemand die een recept beschrijft, maar na (eveneens 1:30) wordt de podcastmaker gebeld en neemt ze op. We zijn dus uit het interview gerukt en zitten ineens samen met de maker in de montage. De beller is haar moeder: die zat mee te luisteren en vroeg zich af hoe het kwam dat ze ineens naar een kookshow zat te luisteren, terwijl de podcast gaat over activisme? Hier is sprake van een breuk in de tijdlijn: hoe kan de moeder dit al geluisterd hebben terwijl de podcast nog gemonteerd wordt? Ik snap dat het een grappige onderbreking kan zijn, maar qua chronologie werkt het dus niet.
Mijn beleving van de werkelijkheid van het non-fictie verhaal wordt in de bovenstaande voorbeelden verstoord. Door de verwarring in locatie (waarom hoor ik de telefoon van de huisarts over gaan?) en tijd (hoe kan de beller de podcast al hebben gehoord terwijl we pas net aan het begin van de montage zijn?) raak ik in de war en moet ik dus het opschorten van mijn ongeloof, opschorten. Noem mij streng, maar het oor is nu eenmaal strenger dan het oog. De tip voor makers is dus: let op waar de luisteraar zich bevindt in de wereld die jij met je sound design aan het construeren bent!
Dank deze week aan Hannah van Buchem, de enige gen-z er die ik ken met een filmdiploma academie en die dus het meest geautoriseerd was om het bovenstaande te verifiëren. Lees haar prachtige bespreking van Niemandsland (Volkskrant, 2025) op De Groene Amsterdammer en volg haar substack met filmische verhalen.
DIENSTMEDEDELING
Voordat we door gaan naar de tips eerst even deze dienstmededeling. Volgende week vrijdag 13 februari ben ik ‘s middags bij KLANKBORD #4. Ik hoop daar ook lezers van deze nieuwsbrief te spreken!
Opgelichte personages, verhalen over mensen die al lang niet meer leven of gewoon met rust gelaten willen worden: als podcastmaker beweeg je je snel op een moreel vlak. In deze dillema discussie sessie gaan podcastmakers in discussie over de vraag waar die grens eigenlijk ligt, met voorbeelden uit de makerspraktijk. Met Lizzy Dierckx, onderzoeksjournalist en maker van Op Zoek Naar Marlotte (BNNVARA 2025), Botte Jellema, journalist en radio- en podcastmaker waaronder Wat Blijft van Omroep Human en NPO Radio 1, en Jair Stein, regisseur van vele documentaire audioseries, meest recent Onaantastbaar (NTR, 2025).
Datum: Vrijdag 13 februari 2026
Tijd: van 16:00 uur tot 18:00 uur
Locatie: Vondelpark 3 Amsterdam, IDFA Documentaire Paviljoen, Salon
Investering: €12,50 (incl BTW)
Leden van de Dutch Directors Guild en vrienden van het Podcastnetwerk krijgen korting middels een kortingscode.
Koop hier je ticket voor KLANKBORD #4
AFLEVERING TIP VAN DE WEEK #170
Podcast: Imaginary Advice
Aflevering: Skyfall part one and two
Duur: 2 uur en 18 minuten
Uitgekomen op: 27 januari 2026
Uitgekomen bij: onafhankelijk
Genre: directors commentary
Imaginary Advice is een fictiepodcast die werkt omdat hij zo genrevast is. Genres zijn de conventies bij media(producten) die makers en publiek helpen: ze functioneren als het ware als basisregels voor het begrijpen van een tekst. Maker Ross Sutherland werkt hier altijd mee, en voor mij werkt het als een tiet. Je hebt namelijk super snel door naar wat voor genre je luistert. In de afleveringen van Imaginary Advice wordt altijd met deze conventies gespeeld, wat het bijna ‘conceptuele kunst’ maakt.
In deze aflevering hoor je een directors commentary bij de James Bond film Skyfall uit 2012. Het commentaar wordt ingesproken door de regisseur, die vroeg in het maakproces uit zijn rol is ontheven en is vervangen door Sean Mendes. Nogal logisch dat die eerste een mening heeft over wat er uiteindelijk van de film is geworden, en nog een appeltje te schillen heeft met een aantal mensen in de crew/cast. Je kan de film tegelijkertijd aan zetten, maar in mijn ervaring werkt het net zo goed zonder – de film zag ik zelf voor het laatst in de bioscoop.
Waarom is het een podcast? Het is natuurlijk eigenlijk een directors commentary! Voor de gen-z’ers onder ons: vroeger had je zoiets als een DVD waarbij je, in plaats van de gewone audio, een “audio commentary“ kon opzetten. In feite is dat dus gewoon een audiobestand, een podcast zo je wil. Het is in podcastland ook een gebruik om eigen audio commentaren bij films te publiceren, zodat je de film ‘samen met de hosts’ kan kijken. De Nederlandse podcasts de Eeuw van de Amateur (sedert 2015) en Geeky Dingen (RIP) hebben dit al een aantal keer gedaan (voor vrienden/achter de betaalmuur).
SERIE TIP VAN DE WEEK #170
Podcast: De kunst van het verdwijnen 2
Uitgekomen op: 2 februari 2026
Uitgekomen bij: VRT Max. In eerste instantie moest je de VRT max app downloaden en dat kan zelfs in Nederland ookal “is het gedoe”, aldus Bart van Nuffelen. Gelukkig nu overal te luisteren.
Genre: non-fictie theater?
Men neme
Fred uit seizoen 1 van De Kunst van het verdwijnen en ‘de jodenpakker’
Iemand die naar aanleiding van seizoen 1 schreef, en een bijna identiek leven als personage Fred heeft geleid.
Podcastmaker Bart uit het eerste seizoen, die als theatermaker ineens moet onderhandelen over de filmrechten op het verhaal uit seizoen 1
Voeg daar aan toe
Een gruwelijke aanslag/moordzaak met vreemdelingenhaat als motief uit 2006.
De grootste politieactie van België ooit n.a.v. de kraak van een crimineel communicatie netwerk.
Refraiming van het historische narratief over de betrokkenheid van Antwerpenaren bij de kwaadaardigheden van de Nazi’s tijdens de bezetting.
De maker van de podcast die in een affaire betrokken raakt
Mix dat met de opname- en montageskills van Lucas de Rycke. Serveer met minimale inzet van muziek, en vergeet vooral aan het einde niet een flinke toef pretentieloosheid toe te voegen.
Een recept voor een goede podcast bestaat natuurlijk niet, en zo formulaïsch als ik het hierboven heb opgeschreven klinkt het tweede seizoen van De Kunst van het verdwijnen (S01 getipt in #98) ook niet echt. Toch vloeit dit nieuwe seizoen goed over vanuit het oude. Inhoudelijk ga ik niet zo veel zeggen, niet alleen omdat er net als in het eerste seizoen minimaal drie verhaallijnen door elkaar worden verteld, maar vooral omdat ik vind dat je moet luisteren. Het moment waarvan ik echt dacht: oké nu durven jullie als maker écht, is als we getuigen zijn van opnames van wat in principe een saaie vergadering is (waarin iedereen het eens lijkt te zijn) over het plakkaat dat bij verzorgingshuis moet komen te hangen. Op mijn meest uitgezoomde niveau zou ik dus zeggen dat dit seizoen gaat over de kunst van het herinneren, in plaats van verdwijnen.
Waarom is het een podcast? Dit kan inderdaad ook een (art house) film zijn, zo horen we in de podcast. Er wordt zelfs al aan gewerkt!
KLIKLINKJES
Interview met Bart van Nuffelen van De kunst van het verdwijnen bij VPRO Nooit meer Slapen
Re: vibe shift to video (HJNEPT#167) deze video van de BBC met PJ Vogt van Search Engine (via Podnews)
Boeiende lees: Rebooting The Longest Shortest time (getipt in #143) Sounds Profitable/Eric Nuzum
Sommige true crime podcasts hebben maarliefst een minuut reclame per twee minuten verhaal, aldus deze mooie statistiek website (via Podnews)
Meer leren over sound design, en hoe dat niet los staat van storytelling? Volg dan in mei de cursus Storytelling en sound design in de Podcastakademie van Marjolein Knol en Michiel van de Weerhof
RODDELHOEK
Is de VRT max app beter dan de NPO Luister app? Lees het in de roddelhoek, waar je toegang toe krijgt als je deze nieuwsbrief steunt via petjeaf.com
Fun fact: het meeste geluid dat je hoort als je speelfilms kijkt, is ook gesounddesigned. Dat gaat van voetstappen tot geluid van weersomstandigheden, explosies tot soms opnieuw ingesproken dialoog. Dit gebeurt niet in de laatste plaats omdat het heel lastig is om op set ‘schoon’ geluid op te nemen, maar vooral omdat je in de montage veel meer controle hebt. Zo kan je de kijkervaring sturen middels geluid.