Leven we in een nieuwe orale tijd?
HJNEPT #182 De muziek van 2001 en Zwart Gat
Afgelopen weekend zat ik de tweede helft van mijn zaterdag hoofdzakelijk stil, te luisteren naar praatjes op zowel een symposium van platform voor internetcutluur The Hmm als bij het Wijsgerig festival Drift. Blijkbaar doe ik dat graag in mijn vrije tijd: stilzitten en luisteren. Vooral het symposium dat ging over ‘the new orality’ zette me aan het denken over audio en podcasting. Computationeel socioloog Kevin Munger en universitair hoofddocent African Cultural Studies Reginold Royston presenteerden ieder hun blik op dat fenomeen.
Deze nieuwe oraliteit is anders dan de orale cultuur die vóór de geschreven cultuur bestond, en ook anders dan de huidige door tekst gedomineerde cultuur. Het concept spreekt me aan, omdat het fundamentele aspecten van de menselijke ervaring bevraagt. Als je kunt lezen en schrijven denk je niet meer na over hoe dominant woorden zijn in de maatschappij: dat besef je misschien pas als je een taal of alfabet tegenkomt die je niet kunt lezen. Pedagoog Elise Swart, een van de andere sprekers, beweerde zelfs dat heden ten dage men meer dan 100.000 woorden per dag te verstouwen krijgt. Dat zijn zo’n 200 tot 300 pagina’s, of omgerekend gemiddeld 23 woorden per seconde!
Al die geschreven woorden komen overal tot ons: op verkeersborden, in appjes en natuurlijk in nieuwsbrieven. Munger en Royston hebben het over nieuwe oraliteit, niet alleen om weg te denken van de hegemonie van het schrijven, maar ook omdat ze zien dat het gesproken woord zich op andere manieren manifesteert.
Munger observeert dit bijvoorbeeld in online communicatie. Anders dan in de krant of in hoogdravende literatuur is herhaling daarin belangrijk, met memes als ultieme voorbeeld. Mij viel bij de opkomst van TikTok direct op dat geluid een speciale functie had: veel TikTok-memes zijn verschillend in beeld, maar gebruiken steeds hetzelfde muziekje of geluidsfragment.
Het steeds herposten en hergebruiken van content is gebruikelijk op sociale netwerken, citeren en retweeten is organisch ontstaan in de jaren ‘10 op Twitter. 1Bovendien kan op sociale media iedereen iets zeggen: door gebrek aan poortwachters en filters is er sprake van een kakofonie. Op socialmediafeeds komen veel meer verschillende mensen met verschillende denkbeelden aan het woord dan in - ik noem maar eens iets - een gemeenteraad of de Tweede Kamer.
Royston zet zich in zijn begrip van nieuwe oraliteit expliciet af tegen Walter Ong. Die diepte in de vorige eeuw de concepten orale en geschreven cultuur uit en stelde daarbij dat geschreven cultuur ‘verder ontwikkeld is’ dan orale cultuur. Op basis van onderzoek in met name Ghana is Royston van mening dat het gesproken woord op een andere manier betekenisvol is. Hij noemde in dit verband het Akan-Twi concept nkɔmɔ, dat vertaald kan worden als ‘diep gesprek’. In gesproken woord en interactie wordt simpelweg op een andere manier betekenis overgebracht.
Dit zijn allemaal observaties die je denk ik wel kunt invoelen, als je je tenminste een beetje in de digitale wereld begeeft – of wel eens een podcast hebt geluisterd. Waarom is dit dus relevant voor deze nieuwsbrief?
Ik zie de podcast nog altijd als een kind van het internet.2 Dat betekent dat iedereen iets zou moeten kunnen publiceren op een decentraal systeem waar geen tot weinig poortwachters actief zijn. Dat spreekt tot de kakofonie van podcasts, die je aantreft als je niet alleen in de lijstjes van ‘best beluisterde podcasts’ kijkt (waar alles natuurlijk op elkaar lijkt). Munger noemt ook parasociale intimiteit (het fenomeen dat je denkt dat je vrienden bent met de podcastmakers waar je naar luistert) als een van de onderscheidende kenmerken van de nieuwe oraliteit. Een ander kenmerk is de intensificatie: er is nu veel meer audiocontent te consumeren dan voordat het internet bestond – al is dat met tekst, plaatjes en video natuurlijk net zo. Dit geldt ook voor de intieme relatie met hosts: die was er natuurlijk bij radio ook al, maar gevoelsmatig denk ik dat die bij podcasts sterker is. Niet in de laatste plaats omdat je zelf bepaalt wanneer en hoeveel je luistert, maar ook omdat je dat doet met oortjes of een koptelefoon in plaats van op de achtergrond.
Toch ben ik er nog niet helemaal over uit of we nu daadwerkelijk in een nieuwe orale cultuur leven. Wel ben ik het ermee eens dat het belang van het gesproken woord vaak wordt onderschat (daarover schreef ik eerder #125). Waarschijnlijk is het net als met de toekomst: die is al hier, maar gewoon niet gelijk verdeeld over verschillende leeftijden, plekken en klassen. Het zou goed kunnen dat voor sommigen (of sommige doeleinden!) de vibe van nieuwe oraliteit al helemaal opgaat, terwijl in andere gevallen de geschreven of originele orale cultuur toepasselijker is.
Aan het einde van de avond hing ik op Wijsgerig festival Drift met misschien wel honderd twintigers aan de lippen van Toon Tellegen, die verhalen voorlas die zijn opa hem dan weer verteld had. Toen iemand na afloop (ongeoorloofd, want er was geen tijd voor vragen!) vroeg wat nu zijn lievelingsdier was en hij volmondig de egel antwoordde, was de dag compleet.
Dank deze week aan Lilian en Tabe voor het regelen van gastenlijstplekken, en aan Linda voor het meelezen 💗
AFLEVERING TIP VAN DE WEEK (#182)
Podcast: MUBI Podcast
Aflevering: 2001: A SPACE ODYSSEY — Stanley Kubrick finds heavenly music on vinyl
Duur: 43:32
Uitgekomen op: 30 maart 2023
Uitgekomen bij: het is een publicatie van Mubi,
Genre: documentaire en talkshow door elkaar heen
De Mubi podcast is een leuke Amerikaanse podcast over - voornamelijk arthouse en de bredere geschiedenis van cinema. Host Rico Gagliano spreekt met allerlei mensen uit de filmwereld. Iemand heeft de podcast blijkbaar “This American Life for filmmaking stories” genoemd. Die vergelijking vind ik onterecht: het lijkt veel meer op 99% invisible.
Deze aflevering gaat over de muziek in Stanley Kubrick’s 2001: A Space Odyssey. Ik vergeet altijd dat die film veel ouder is dan die doet overkomen (hij komt uit ‘68) en in deze aflevering hoor je waarom. Eigenlijk was het een heel groot R&D project waarin heel veel vernieuwende technieken werden ontwikkeld op het gebied van visual effects en sound design. Eigenlijk was Kubrick door MGM studios verplicht om, zoals gebruikelijk was, een componist nieuwe muziek te laten maken voor de film. Maar door een samenloop van omstandigheden – een van de componisten bezweek onder de druk tijdens het maakproces – wilde Kubrick uiteindelijk toch het liefst de ‘testmuziek’ gebruiken. Nu moet de nerd in mij dus op zoek naar een edit waarbij de verloren gegane original score te horen is!
Waarom is het een podcast? Omdat het over muziek gaat. En je hoort verschillende mensen die er over gepubliceerd hebben of er (deels) bij betrokken waren, dat is leuker dan het simpelweg lezen.
SERIE TIP VAN DE WEEK (#182)
Podcast: Zwart Gat
Duur: zes afleveringen van tussen de 31 en 47 minuten
Uitgekomen op: juni 2024
Uitgekomen bij: FunX
Genre: familiegeschiedenszoektochtcollage
Ik krijg best vaak verzoekjes van makers om podcasts te luisteren en zeg dan altijd dat ik mijn best ga doen, maar dat mijn queue altijd heel lang is en alleen maar langer wordt. In het geval van deze podcast kan ik precies herleiden wanneer ik Sharid Alles, een van de makers sprak, omdat dat bij de borrel van de laatste KLANKBORD sessie was. Ik heb er dus meer dan een maand over gedaan om er aan toe te komen!
Sharid is net als collega maker Eva Cleven geadopteerd. Een onderwerp wat heel ver van mij persoonlijk af staat en waar ik ook niet van dacht: zin in om te luisteren. Sinds ze zich bewust zijn van hun adoptie, leven Eva en Sharid met een groot ‘zwart gat’ in hun hart. Dat doet zich bij veel gedadopteerden in veel gedaantes voor en heeft vaak als consequentie dat ze op zoek willen naar hun biologische ouders. De vraag is alleen of ze van het zwarte gat af kunnen komen, en zo ja wat het vinden van biologische afkomst oplevert. Naast hun beider zoektochten hoor je een scala aan verhalen van andere geadopteerden over hun ervaringen. Op de een of andere manier lijkt het ene verhaal nog heftiger dan het andere. Al is dat van Eva, die op 8 oktober 2023 in een oorlogssituatie terecht komt, wel een uitschieter.
Door zo veel adoptie (voornamelijk nare) verhalen in één serie te stoppen, lijkt het bijna de draak te steken met de persoonlijke/familiegeschiedenis/zoektocht verhaalvorm die zo populair is in podcastland. De serie is opgebouwd als een collage: je hoort steeds verschillende verhalen door elkaar heen, en in iedere aflevering komen weer andere thema’s aan bod. Niet alleen trauma en psychologische problematiek, maar ook het adoptiesysteem wat nogal onder vuur lag ten tijde van de opnames. Dat de makers uiteindelijk weer terug komen bij hun Nederlandse familie maakt het haast een circulaire vertelling, wat heel cool is ookal is de zoektocht niet ‘geslaagd’.
Inmiddels is adoptie uit het buitenland helemaal verboden. Hoewel ik dit kende uit de documentaire De Afhaalchinees, was ik verbaast hoe veel verschillende instanties en stichtingen zijn waarmee mensen op zoek kunnen naar hun roots. De serie wil direct tegen adoptieporno (dat we kunnen uit programma’s als Spoorloos, dat tijdens het maken van de serie van de buis geschrapt werd – maar de kritiek op de zoektocht-industrie blijft uit. Het sound design en de muziek vond ik helaas niet bewonderenswaardig, maar dat hoeft ook misschien niet tov de realiteit van de verhalen. De bonusaflevering, waar veel reacties in worden behandeld, vind ik wel een gouden vondst. Daarin komen de makers terug op de keuzes die ze gemaakt hebben, bijvoorbeeld waarom het weinig over Gaza gaat of waarom er geen adoptie ouders aan het woord komen. Een van de luisteraars, die zelf is geadopteerd maar niet zo veel last zegt te hebben van het zwarte gat, zegt het voor mij het treffendst als het gaat om familieaangelegenheden “je denkt altijd uniek en origineel te zijn. Maar verrassend veel mensen denken precies dezelfde dingen”.
Waarom is dit een podcast? Goede vraag. Ik denk omdat er weinig materiaal is uit de tijd dat veel van de spannendste momenten plaatsvinden, en omdat de verhalen zo persoonlijk zijn dat het in interviews met camera’s misschien minder goed over was gekomen.
KLIKLINKJES
Op 6 juni vindt festival Schelp plaats in Deventer, deze dag draait volledig om audiofictie. Je kunt hier een kaartje kopen - ik zal er ook zijn!
Er is een documentairefilm (een videopodcast?) gemaakt over de gouden eeuw van audiopodcasts.
De banaliteit van de videopodcast (dank voor het doorsturen Hay!)
Woonde ik maar in de hoofdstad van podcasting, dan kon ik naar het podcastprogramma van Tribeca
RODDELHOEK
Ik verdien geen geld met deze nieuwsbrief, tenminste niet via Substack. Er zijn een paar aardige lezers die doneren op Petjeaf.com, zij krijgen daarvoor in ruil iedere
Natuurlijk wordt in krantenartikelen en boeken ook volop geciteerd, en ook op fora is het normaal om de reactie op een eerdere post in de thread te zien. Maar in mijn beleving is de werking van reposten/retweeten toch echt anders dan het goede oude citaat. Het is niet alleen sneller, maar vooral met visuele memes moet je de betekenis van de beelden kennen om bijvoorbeeld de subtekst, en dus ondertoon of bedoeling van de spreker, van een afbeelding te kennen.
Fun fact: Twitter is ontstaan in de context van een podcastbedrijf!